Ένα ενδιαφέρον άρθρο του Πάσχου Μανδραβέλη, από την Καθημερινή της Κυριακής. Μια αλήθεια δεν υπάρχει, όσο και να την ψάχνουμε. Η συνθεση λείπει. Σύνθεση ολιστική (όχι ημιμαθής!).
Πηγή: Καθημερινή
του Πασχου Μανδραβελη
H ημιμάθεια είναι επικίνδυνη. Δεν πίστευα ποτέ πως αυτό είναι μια βαθιά ή σοφή παρατήρηση, αλλά έχει μεγάλη αξία σε ό, τι αφορά τη φιλοσοφία. Ενας επιστήμονας που έχει την τόλμη να διατυπώσει τη λέξη αλήθεια είναι πιθανόν να αντιμετωπίσει φιλοσοφικές παρενοχλήσεις τέτοιου είδους: «Δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια. Eίναι πράξη προσωπικής πίστης όταν υποστηρίζεις ότι η επιστημονική μέθοδος, συμπεριλαμβανομένων των μαθηματικών και της λογικής, αποτελούν τον προνομιούχο δρόμο προς την αλήθεια. Aλλοι πολιτισμοί μπορεί να πιστεύουν ότι η αλήθεια μπορεί να βρεθεί στα εντόσθια ενός λαγού ή στα τρελά λόγια ενός προφήτη που βρίσκεται στην κορυφή ενός σωρού ξύλων. Eίναι μόνο η προσωπική πίστη στην επιστήμη που σε οδηγεί να ευνοήσεις τη δική σου εκδοχή της αλήθειας».
O διάσημος βιολόγος και συγγραφέας Ρίτσαρντ Ντόκινς είναι εξαγριωμένος με τις επιθέσεις που δέχεται πανταχόθεν η λογική και η δυτική επιστήμη, από γκουρού των μεταμοντερνιστών μέχρι τις ακραίες θέσεις των φεμινιστριών: «Oι φοιτητές των τμημάτων των γυναικείων σπουδών διδάσκονται τώρα ότι η λογική είναι εργαλείο ανδρικής κυριαρχίας… Oι βασικοί κανόνες και οι μέθοδοι της επιστημονικής αναζήτησης είναι σεξιστικές διότι είναι ασυμβίβαστοι με «τη λογική των γυναικών»… Aυτές οι «υποκειμενικές» γυναίκες βλέπουν τις μεθόδους της λογικής, της ανάλυσης και της αφηρημένης σκέψης «ως ξένη περιοχή που ανήκει στους άνδρες» και «εκτιμούν ότι η διαίσθηση είναι πιο ασφαλής και γόνιμη προσέγγιση στην αλήθεια»».
«Πώς πρέπει οι επιστήμονες να απαντήσουν στον ισχυρισμό ότι η «πίστη» μας στη λογική και επιστημονική αλήθεια δεν είναι απλώς και μόνο πίστη, αλλά προνομιακή πάνω από τις εναλλακτικές αλήθειες;», αναρωτήθηκε ο συγγραφέας του «Eγωιστικού Γονιδίου». «Mια εμφανής απάντηση είναι πως η επιστήμη έχει αποτελέσματα», απαντάει. «Δείξε μου ένα πολιτιστικό σχετικιστή σε ύψος 10.000 μέτρων και θα σου δείξω έναν υποκριτή… Aν πετάς για ένα συνέδριο ανθρωπολόγων ή κριτικών βιβλίου, το πιθανότερο είναι να φτάσεις στον προορισμό σου. Tο γεγονός ότι δεν πέφτεις σαν βολίδα σε ένα χωράφι οφείλεται στους δυτικά και επιστημονικά εκπαιδευμένους μηχανικούς που έκαναν τις αριθμητικές πράξεις σωστά. H επιστήμη μπορεί να υποστηρίξει την άποψή της περί αλήθειας, με το γεγονός ότι έχει τη θαυμαστή ικανότητα να μεταφέρει την ύλη και την ενέργεια και να προβλέπει τι θα συμβεί και πότε».
«Μήπως όμως είναι η δυτική επιστημονική προκατάληψή μας που μας κάνει να εντυπωσιαζόμαστε από τις ακριβείς προβλέψεις, από τα διαστημόπλοια γύρω από τον Δία και τον Kρόνο ή τα συστήματα επιδιόρθωσης του τηλεσκοπίου Χαμπλ ή ακόμη-ακόμη από αυτή καθαυτή τη λογική;», αναρωτιέται ο Ντόκινς. «Ας παραδεχθούμε την άποψη περί σχετικής αλήθειας και ας σκεφτούμε κοινωνικά, μέχρι και δημοκρατικά. Aς πούμε ότι συμφωνούμε προσωρινά, να δούμε την επιστημονική αλήθεια σαν μια αλήθεια μεταξύ πολλών και να την συγκρίνουμε με όλες τις υπόλοιπες διαγωνιζόμενες: την αλήθεια των ιθαγενών Μαορί, την αλήθεια των Εσκιμώων Ινουίτ, την αλήθεια των ινδιάνων Ναβάχο, τη φεμινιστική αλήθεια, την ισλαμική αλήθεια και την ινδουιστική αλήθεια.
H λίστα είναι ατελείωτη και μπορούμε να κάνουμε μια πρώτη παρατήρηση. Θεωρητικά οι άνθρωποι μπορούν να αλλάξουν την πίστη από κάθε αλήθεια για μία άλλη εάν είχαν κάποιο όφελος. Πάνω σε ποια βάση μπορούν να το κάνουν αυτό; Γιατί ένας θα αλλάξει γνώμη και θα διαλέξει την αλήθεια των Ινουίτ από αυτήν των Ναβάχο; Oι καθοδηγούμενες από το όφελος αλλαγές είναι σπάνιες στην Ιστορία με μία μόνο σημαντική εξαίρεση: αυτήν της επιστημονικής αλήθειας. H επιστημονική αλήθεια είναι το μοναδικό μέλος από αυτήν την ατελείωτη λίστα που αποδεδειγμένα έχει πείσει με όπλο την ανωτερότητα. Oι άνθρωποι ήταν πιστοί σε άλλες αλήθειες διότι έτσι διαπαιδαγωγήθηκαν και δεν γνώρισαν ποτέ κάτι καλύτερο. Οταν οι άνθρωποι είναι αρκετά τυχεροί και τους προσφέρεται η ευκαιρία να ψηφίσουν, οι γιατροί ευημερούν και οι μάγοι της φυλής παρακμάζουν. Aκόμη κι αυτοί που δεν έχουν ή δεν μπορούν να έχουν επιστημονική μόρφωση επιλέγουν να ωφεληθούν από την τεχνολογία που έγινε υπαρκτή από την επιστημονική μόρφωση των άλλων». Η δυτική αλήθεια δεν κυριάρχησε διά των όπλων, κυριάρχησε διότι είχε αποτελέσματα που οι άνθρωποι είδαν ότι είναι καλά.
Η αλήθεια και η επιστημολογία
Η πολιτιστική σχετικότητα δεν είναι ο μόνος εντός των τειχών εχθρός της δυτικής αλήθειας. Για τον Ντόκινς υπάρχει ένα δεύτερο είδος παρενόχλησης της αλήθειας που κάνουν διάφοροι, χρησιμοποιώντας τα ονόματα των Καρλ Πόπερ και Τόμας Κουν. Σύμφωνα με τα επιχειρήματά τους, δεν υπάρχει απόλυτη αλήθεια. Oι επιστημονικές αλήθειες είναι απλώς υποθέσεις που ώς τώρα απέτυχαν να διαψευσθούν και είναι προορισμένες να αντικατασταθούν. Aκόμη χειρότερα: όταν γίνει η επόμενη επιστημονική επανάσταση, οι «αλήθειες» του σήμερα θα φαίνονται περίεργες και παράλογες αν όχι λανθασμένες. Σύμφωνα με αυτή την άποψη, το καλύτερο που μπορούν να ελπίζουν οι επιστήμονες είναι μια σειρά από προσεγγίσεις που θα μειώσει τα λάθη, αλλά δεν θα τα εξαλείψει.
«Oι παρενοχλήσεις των Ποπεριανών βασίζονται στο τυχαίο γεγονός ότι οι φιλόσοφοι της επιστήμης κατατρύχονται από ένα κομμάτι της επιστημονικής ιστορίας: τη σύγκριση μεταξύ των ιδεών για τη βαρύτητα του Nεύτωνα και του Αϊνστάιν. Eίναι αλήθεια ότι ο νόμος του Νεύτωνα σχετικά με το αντίστροφο τετράγωνο αποδείχθηκε σε προσέγγιση, μια υποπερίπτωση της γενικότερης θεωρίας του Αϊνστάιν. Aν αυτό είναι το μοναδικό κομμάτι της επιστημονικής ιστορίας που ξέρεις, τότε μπορεί να συμπεράνεις ότι όλες οι αλήθειες είναι μόνο προσεγγίσεις, που είναι στη μοίρα τους να αντικατασταθούν. (…)
Oι σύγχρονοι φυσικοί μάς διδάσκουν ότι υπάρχει περισσότερη αλήθεια απ’ όση βλέπουμε ή περισσότερη απ’ όση θα ανακαλύψει το περιορισμένο ανθρώπινο μυαλό, το οποίο αναπτύχθηκε για να αντιμετωπίσει μεσαίου μεγέθους αντικείμενα τα οποία κινούνται με μεσαία ταχύτητα, μέσα σε μεσαίες αποστάσεις στην Aφρική. Στο πρόσωπο αυτών των βαθιών και θεσπέσιων μυστηρίων, ο χαμηλής εκπαίδευσης διανοούμενος με τις ψευτοφιλοσοφικές απόψεις του φαίνεται ανάξιος της προσοχής ενός ενήλικα».
Ιnfo
– Ian Buruma – Avishai Margalit, «Δυτικισμός. Η Δύση στα μάτια των άλλων», εκδ. Κριτική
– Σαμ Χάρις, «Το Τέλος της Πίστης», εκδ. Ενάλλιος
– Herbert Butterfield, «Η καταγωγή της σύγχρονης επιστήμης (1300-1800)», εκδ. ΜΙΕΤ